نواک جوکوویچ؛ نبرد با فقر در صربستان تا تبدیل شدن به پرافتخارترین تنیسور تاریخ نواک جوکوویچ از زیرزمینهای بمبارانشدهٔ بلگراد و سالهای فقر و تحریم، با ترکیبی از تمرین وسواسی، رژیم غذایی بدون گلوتن و کار عمیق روی ذهن و روح خود، به رکورددار گرنداسلم مردان و یکی از معیارهای سنجش «بزرگترین تنیسور تاریخ» تبدیل شد.
فهرست مطالب
- کودکی در بلگراد جنگزده و خانوادهای معمولی
- کشف استعداد در کوهستان و مربیای که مسیر را عوض کرد
- مهاجرت ورزشی و ورود به تور حرفهای
- سبک بازی؛ بازگشت سرویس و دفاعی که به حمله تبدیل میشود
- رژیم غذایی بدون گلوتن؛ نقطه عطف پنهان
- ذهنآگاهی، باورهای معنوی و مدیریت فشار
- رقابت با فدرر و نادال و رکوردهای تاریخی
- حاشیهها، مناقشهها و چهرهٔ چندلایهٔ جوکوویچ
- فعالیتهای خیریه و تصویر «گنج ملی» در صربستان
- جمعبندی؛ از زیرزمینهای بلگراد تا معیار سنجش نسل بعد
- سؤالات متداول
نواک جوکوویچ، متولد ۲۲ مهٔ ۱۹۸۷ در بلگراد، در کودکی همزمان با فروپاشی یوگسلاوی و بمباران ناتو بزرگ شد، اما از دل همان سالهای فقر، کمبود امکانات و پناه گرفتن در زیرزمینها، با تکیه بر استعداد، انضباط بیرحمانه و تغییرات جسورانه در تغذیه و ذهن، به رکورددار گرنداسلم مردان و نماد نسل خود در تنیس تبدیل شد.
کودکی در بلگراد جنگزده و خانوادهای معمولی
جوکوویچ در خانوادهای متولد شد که با وجود علاقهٔ شدید به ورزش، از نظر مالی معمولی و تحت فشار بود؛ پدرش سرژان و مادرش دیانا در قالب مجموعهای خانوادگی شامل رستوران و مجموعهٔ ورزشی فعالیت میکردند و خود خانواده ریشهای قوی در اسکی و ورزشهای زمستانی داشت. اما انتخاب نواک نه اسکی، بلکه زمینهای کوچک تنیس اطراف بلگراد بود که در چهار سالگی اولین ضربههایش را روی آنها زد.
دههٔ ۱۹۹۰ برای بلگراد بهمعنای تورم، تحریم و سپس بمباران بود. در بهار ۱۹۹۹، طی ۷۸ روز حملهٔ هوایی ناتو به پایتخت صربستان، نواک ۱۲ ساله شبها را چند ساعتی در زیرزمین ساختمانها میگذراند تا از حملات در امان بماند و روزها میان آژیر خطر و قطع برق، تا جایی که میشد تمرین میکرد. بعدها بارها گفته که همین تجربهٔ زندگی در ناامنی دائمی، آستانهٔ تحمل فشار و ترس او را بالا برده و در مسابقات پنجستهٔ امروز، هنوز خاطرهٔ آن شبها را به یاد دارد.
کشف استعداد در کوهستان و مربیای که مسیر را عوض کرد
بخشی از کودکی جوکوویچ در پیست اسکی کوپااونیک در جنوب صربستان گذشت؛ جایی که خانوادهاش رستوران و امکانات ورزشی کوچکی را اداره میکردند. همانجا بود که یلنا گنچیچ، اسطورهٔ تنیس یوگسلاوی، در تابستان ۱۹۹۳ پسربچهٔ ششسالهای را دید که با جدیتی غیرعادی توپها را از پشت تور جمع میکند و ضربه میزند، و تصمیم گرفت شخصاً آموزش او را بر عهده بگیرد.
گنچیچ طی چند سال، فقط تکنیک سرویس و بکهند را به او یاد نداد؛ او نواک را با تماشای مسابقات بزرگ، موسیقی کلاسیک و حتی مطالعهٔ کتابهای منتخب آشنا میکرد تا ذهنی منظم و در عین حال خلاق بسازد. همین نگاه جامع، بعدها در شیوهٔ فکر کردن جوکوویچ به بدن، تغذیه و روان نیز بازتاب پیدا کرد.
مهاجرت ورزشی و ورود به تور حرفهای
با جدیتر شدن نتایج، مشخص شد که برای پیشرفت بیشتر، بلگرادِ محاصره و زیرساختهای محدودش کافی نیست. خانواده با قرض، فروش برخی داراییها و قبول ریسکهای سنگین مالی، او را در نوجوانی به آکادمی نیکولا پیلیچ در آلمان فرستادند؛ جایی که دهها استعداد اروپایی در شرایط کاملاً متفاوت از واقعیت صربستان تمرین میکردند.
دوری از خانواده، یادگیری زبان جدید و رقابت با بازیکنانی که دسترسی به بهترین تجهیزات و تورنمنتها داشتند، از نواک نوجوان بازیکنی ساخت که یاد گرفته بود برای هر امتیاز بجنگد. او در اواسط دههٔ ۲۰۰۰ وارد تور حرفهای شد و از همان سالهای نخست، با صعود در رنکینگ ATP کنار نامهایی مثل راجر فدرر و رافائل نادال دیده میشد.
نقطهٔ عطف، قهرمانی در نخستین گرنداسلم در اوپن استرالیا ۲۰۰۸ بود؛ پیروزیای که او را بهعنوان اولین صرب قهرمان گرنداسلم معرفی کرد و نشان داد سهگانهٔ فدرر–نادال، حالا رقیب سومی هم دارد.
سبک بازی؛ بازگشت سرویس و دفاعی که به حمله تبدیل میشود
هویت فنی جوکوویچ بر سه ستون استوار است: بازگشت سرویس، دفاع خط پایه و انعطافپذیری بدنی. او یکی از بهترین ریترنکنندههای تاریخ محسوب میشود؛ سرویسهای تند را نهتنها برمیگرداند، بلکه بلافاصله حریف را در موضع دفاعی قرار میدهد.
توانایی سر خوردن روی زمینهای سخت، کشش فوقالعاده در حرکات جانبی و تغییر جهتهای ناگهانی باعث شده در رالیهای طولانی تقریباً فرسوده نشود و برعکس، حریف را خسته کند. همین سبک بازی است که در فینالهای پنجستهٔ گرنداسلم، از او بازیکنی میسازد که حتی وقتی دو ست از حریف عقب است، هنوز شانس بازگشت دارد.
رژیم غذایی بدون گلوتن؛ نقطه عطف پنهان
با وجود قهرمانی ۲۰۰۸، سالهای بعد با مشکل عجیبی همراه بود: نواک در مسابقات طولانی بهطور ناگهانی دچار تنگی نفس، سرگیجه و افت شدید انرژی میشد و گاهی مجبور به انصراف از بازی بود؛ مسائلی که ابتدا به آسم یا آلرژی نسبت داده میشد.
در سال ۲۰۱۰، در جریان جام دیویس، دیدار او با دکتر ایگور چتویوویچ، پزشک و متخصص تغذیهٔ صرب، مسیر حرفهاش را عوض کرد. چتویوویچ بر اساس بررسیهای پزشکی، حساسیت نواک به گلوتن و تا حدی لبنیات را مطرح کرد و به او پیشنهاد داد برای مدتی کوتاه این مواد را کاملاً از رژیمش حذف کند.
نتیجه بهگفتهٔ خود جوکوویچ تقریباً فوری بود: کاهش وزن اضافی، احساس سبکی، از بین رفتن تنگی نفس و توانایی حفظ تمرکز تا آخرین گیم مسابقه. او سپس رژیمش را بر اساس پروتئینهای سبک، سبزیجات، میوه، چربیهای سالم و پرهیز از قندهای تصفیهشده و غذاهای بسیار فرآوریشده بازطراحی کرد.
فصل ۲۰۱۱، با همین بدن جدید، به یکی از مهاجمترین سالهای تاریخ تنیس تبدیل شد؛ جوکوویچ با شروعی خیرهکننده، بخش مهمی از تورنمنتهای بزرگ را برد و برای نخستین بار به رتبهٔ یک جهان رسید و خود او، این جهش را مستقیم به تغییر رژیم، خواب منظم و برنامهٔ تمرینی تازه ربط داد. این نوع نگاه سیستماتیک به تغذیه و تمرین را پیشتر در فوتبال مدرن هم در چهرههایی مثل رژیمهای خاص ارلینگ هالند در فوتبال اروپا دیدهایم؛ نمونههایی که نشان میدهند در ورزش حرفهای امروز، جزئیات بشقاب غذا گاهی بهاندازهٔ ساعتهای تمرین تعیینکنندهاند.
ذهنآگاهی، باورهای معنوی و مدیریت فشار
جوکوویچ بارها گفته که کار روی ذهن برایش بهاندازهٔ تمرین بدنی جدی است. او از مدیتیشن روزانه، تمرینهای تنفسی و تصویرسازی ذهنی استفاده میکند تا پیش از مسابقه، امتیازها و سناریوهای مختلف را در ذهن خود «بازی» کند.
بخشی از این رویکرد، ریشه در همان کودکی جنگزده دارد؛ او در گفتوگوهای مختلف توضیح داده که شنیدن صدای آژیر و انفجار هنوز میتواند در ناخودآگاهش زنده شود، اما یاد گرفته نفس را کند کند، روی بدن تمرکز کند و این برانگیختگی را به انرژی رقابتی روی زمین تبدیل کند.
در کنار این، جوکوویچ به برخی ایدههای معنوی و شبهعلمی دربارهٔ انرژی، آب و اثر افکار هم علاقه نشان داده که همیشه با تأیید جامعهٔ علمی همراه نبوده است. اما آنچه در سطح عملی برای هر ورزشکاری قابل برداشت است، استفادهٔ او از تکنیکهای استاندارد ذهنآگاهی، مدیریت استرس و کار منظم با متخصصان روانشناسی ورزشی است.
رقابت با فدرر و نادال و رکوردهای تاریخی
ورود جوکوویچ به اوج، مصادف شد با دوران سلطهٔ فدرر و نادال؛ ترکیبی که رسانهها آن را «سه مرد بزرگ» تنیس نامیدند. در این مثلث، سبک حملهٔ فدرر، قدرت و خاکسالاری نادال و انعطاف دفاعی جوکوویچ، استاندارد جدیدی برای سطح موردنیاز قهرمانی گرنداسلم تعریف کرد.
جوکوویچ در هر چهار گرنداسلم بارها قهرمان شده و امروز، رکورد بیشترین قهرمانی گرنداسلم در تاریخ تنیس مردان را در اختیار دارد؛ رکوردی که او را در مرکز بحث «بهترین تنیسور تمام دوران» قرار داده است. او همچنین رکورد مجموع هفتههای شمارهٔ یک جهان در ردهبندی ATP را شکسته و نسبت به هر تنیسور دیگری بیشتر در صدر این جدول ایستاده است.
برای مخاطب ایرانی، مسیر او از محلههای معمولی بلگراد تا اوج جهان، از نظر سختی راه و سماجت، یادآور صعود قهرمانانی مثل حسن یزدانی از جویبار تا سکوی جهانی کشتی آزاد است؛ با این تفاوت که جوکوویچ باید همزمان با حریفانش با تصویری منفی از کشورش در رسانههای غربی هم میجنگید.
حاشیهها، مناقشهها و چهرهٔ چندلایهٔ جوکوویچ
کارنامهٔ جوکوویچ خالی از جنجال نیست. ماجرای رد ویزا و اخراج او از استرالیا در آغاز فصل ۲۰۲۲ بهدلیل وضعیت واکسیناسیون کووید-۱۹، بحثهای گستردهای دربارهٔ تلاقی سیاست، سلامت عمومی و حقوق ورزشکاران در مسابقات بزرگ بهراه انداخت و برای مدتی تصویر عمومی او را در بخشی از افکار عمومی مخدوش کرد.
در زمین هم گاهی عصبانیتهای لحظهای، شکستن راکت یا درگیری لفظی با تماشاگران، سوژهٔ منتقدانش شده است؛ همزمان، توانایی او برای بازگشت از این حاشیهها، تمرکز دوباره و قهرمان شدن در تورنمنت بعدی، همان چیزی است که طرفدارانش آن را «سختجانی» منحصربهفرد او میدانند.
فعالیتهای خیریه و تصویر «گنج ملی» در صربستان
بنیاد نواک جوکوویچ (Novak Djokovic Foundation) از اوایل دههٔ ۲۰۱۰ تمرکز خود را بر آموزش و مراکز مراقبت از کودکان در سالهای پیشدبستانی در صربستان و برخی مناطق بالکان گذاشته است. این بنیاد در ساخت و بازسازی مهدکودکها، تجهیز کلاسها و آموزش مربیان سرمایهگذاری میکند تا دسترسی به آموزش باکیفیت در مناطق محروم افزایش یابد.
در رسانههای صرب، اغلب از جوکوویچ بهعنوان «گنج ملی» یاد میشود؛ کسی که هم با نتایج ورزشیاش نام کشور را در جهان مطرح کرده و هم بخشی از درآمد خود را برای ساختن آیندهٔ بهتر برای کودکانی صرف میکند که در شرایطی شبیه کودکی خودش بزرگ میشوند. این پیوند میان تجربهٔ شخصیِ زیر بمباران و سرمایهگذاری روی آموزش، شاید مهمترین لایهٔ کمتر دیدهشده در زندگی او باشد.
جمعبندی؛ از زیرزمینهای بلگراد تا معیار سنجش نسل بعد
مسیر نواک جوکوویچ نشان میدهد که قهرمان امروزی فقط محصول استعداد یا امکانات نیست؛ ترکیبی است از کودکی سخت در شهر محاصرهشده، مربیان دوراندیش، جسارت در امتحان کردن رژیم غذایی متفاوت، کار جدی روی ذهن و بازگشتهای مکرر از شکست و حاشیه. اگر نسل بعدی تنیس بخواهد رکوردهای او را بشکند، باید نهفقط سرعت سرویس و کیفیت بکهند، بلکه این ظرفیت کمنظیر برای تطبیق با فشارهای زندگی و ورزش حرفهای را هم الگو بگیرد.
سؤالات متداول
نواک جوکوویچ چند گرنداسلم دارد؟
جوکوویچ رکورددار بیشترین قهرمانی گرنداسلم در تاریخ تنیس مردان است و تعداد عناوینش از مرز ۲۴ گذشته است؛ عدد دقیق بسته به نتایج فصلهای اخیر تغییر میکند، اما در هر حال او بالاتر از رافائل نادال و راجر فدرر قرار دارد.
جوکوویچ چرا رژیم بدون گلوتن را شروع کرد؟
او سالها در مسابقات طولانی دچار تنگی نفس، سرگیجه و افت شدید انرژی میشد. در سال ۲۰۱۰، دکتر ایگور چتویوویچ پس از آزمایشها، حساسیت او به گلوتن و لبنیات را مطرح کرد و با حذف این مواد، علائم بهسرعت کاهش یافت و استقامت او بهطور محسوسی بهتر شد.
مهمترین ویژگی فنی بازی جوکوویچ چیست؟
بر اساس تحلیل اغلب مربیان و مفسران، بازگشت سرویس و دفاع خط پایهٔ او کلید موفقیتش است؛ او ضربات شروعِ حریف را با دقت برمیگرداند و با حرکت نرم و سر خوردن روی زمینهای مختلف، رالیهای طولانی را به سود خود تمام میکند.
بنیاد نواک جوکوویچ چه کار میکند؟
بنیاد جوکوویچ روی ساخت و نوسازی مهدکودکها، تأمین تجهیزات آموزشی و آموزش مربیان در صربستان و برخی نقاط بالکان تمرکز دارد تا کودکان مناطق محروم به آموزش پیشدبستانی باکیفیت دسترسی پیدا کنند؛ حوزهای که خود او آن را سرمایهگذاری بلندمدت برای آیندهٔ کشورش میداند.
آیا کودکی جنگزده واقعاً در موفقیت او نقش داشته است؟
نمیتوان سهم دقیق آن را عددی کرد، اما خود جوکوویچ بارها گفته زندگی در زیر بمباران، پناه گرفتن شبانه در زیرزمین و دیدن فروپاشی کشورش، به او آموخت با ترس و فشار کنار بیاید؛ تجربهای که بعدها در بازگشتهای بزرگش در مسابقات پنجسته بازتاب پیدا کرده است.